Alberta stemt maandag over eerste stap naar afscheiding van Canada

De Canadese provincie Alberta stemt maandag 19 oktober over haar toekomst binnen Canada. Kiezers kunnen kiezen voor blijven, of voor het starten van een juridische procedure naar een later, bindend referendum over afscheiding. De uitslag van deze eerste stap is niet bindend, staat in de officiële stemvraag.

Premier Mark Carney riep vrijdag in Edmonton op om voor Canada te kiezen. Volgens hem zou een stem voor het afscheidingstraject jaren van onzekerheid en gemiste kansen veroorzaken voor inwoners van Alberta en de rest van het land. Hij waarschuwde dat kiezers de stemming niet als een vrijblijvende proteststem tegen Ottawa moesten behandelen. Carney wees ook op het belang van de opkomst: de uitslag stond volgens hem nog allerminst vast.

Olie en zeggenschap

De spanning tussen Alberta en de federale regering gaat onder meer over energiebeleid en de verdeling van inkomsten. De provincie heeft grote voorraden olie en aardgas. Volgens de NOS vinden separatisten dat Alberta veel bijdraagt aan Ottawa en daar te weinig voor terugkrijgt. Zij verwachten van een eigen staat meer welvaart. Veel olie en aardgas worden naar de Verenigde Staten uitgevoerd.

Ook de provinciale premier Danielle Smith wil bij Canada blijven. Zij en Carney hebben soms een moeizame verhouding, maar stonden volgens de NOS tijdens de pro-Canada-bijeenkomst aan dezelfde kant. Eerder, in 2025, bereikten Ottawa en Alberta een akkoord over soepeler energiebeleid en een nieuwe oliepijplijn naar de westkust.

Carney erkende vrijdag dat frustraties in Alberta over de federale overheid reëel zijn. Hij verwees naar het gevoel dat Ottawa de provincie de zeggenschap over haar grondstoffen ontnam. In zijn toespraak zette hij daar samenwerking tegenover: Alberta kon volgens hem zijn eigen karakter en belangen behouden binnen een verenigd Canada.

Tien vragen, daarna de telling

Naast de toekomst binnen Canada krijgen kiezers negen andere vragen. Die gaan onder meer over immigratie, toegang tot provinciaal betaalde zorg en onderwijs en de verdeling van bevoegdheden tussen de provincie en Ottawa. Iedere vraag staat op een afzonderlijk stembiljet.

Vervroegd stemmen kon tot en met zaterdag 17 oktober. Maandag zijn de stembureaus open van 9.00 tot 20.00 uur lokale tijd. Stemgerechtigd zijn Canadese staatsburgers van 18 jaar en ouder die hun gewone woonplaats in Alberta hebben. Wie maandag stemt, moet naar het toegewezen stembureau binnen het eigen kiesdistrict. Tijdens het vervroegd stemmen kon dat nog bij ieder daarvoor ingericht stembureau binnen dat district. Wie bij sluiting nog in de rij staat, mag volgens de verkiezingsorganisatie alsnog stemmen.

De biljetten voor vraag tien, over de toekomst van Alberta, worden als eerste geteld. Daarna volgen de andere negen vragen. Elections Alberta publiceert voorlopige resultaten zodra de tellingen binnenkomen, nadat alle stembureaus zijn gesloten. De voorlopige telling moet binnen 48 uur na sluiting klaar zijn. De officiële uitslag wordt op donderdag 29 oktober bekendgemaakt.