Twentekanaal blijft kwetsbaar: nieuw gemaal kan nog jaren duren

Rijkswaterstaat kent al jaren de kwetsbaarheid van het gemaal bij Eefde, meldt de NOS na onderzoek van overheidsdocumenten. Een studie uit 2022 adviseerde vervanging; opnieuw verbouwen zou geen definitieve oplossing bieden. Toch volgt eerst nog twee jaar onderzoek. Of daarna wordt gebouwd, hangt af van de uitkomsten. Ook het risico op herhaling is voorwaardelijk: in een ongunstig scenario komt het water rond 2050 iedere twee jaar onder het niveau van de sluiting deze zomer. Dat is geen voorspelling dat het kanaal voortaan om het jaar dichtgaat.

Waarom is Eefde zo belangrijk?

Eefde is voor binnenvaartschepen de enige toegang tot de Twentekanalen. Volgens Rijkswaterstaat overbruggen schepen daar ongeveer zes meter hoogteverschil tussen de IJssel en het kanaal. Het complex heeft sinds 2020 twee sluiskolken: de afgesloten ruimtes waarin schepen omhoog of omlaag worden gebracht. Die tweede kolk moest wachttijden verminderen en de route minder kwetsbaar maken bij onderhoud of een incident. Het complex bevat daarnaast een gemaal. Meer ruimte voor schepen en voldoende water om ze te laten passeren zijn dus twee verschillende voorwaarden voor een bruikbare vaarweg.

Een kanaal met twee taken

De Twentekanalen verzorgen ook de regionale waterhuishouding. De hoofdroute loopt via Hengelo naar Enschede, met een zijtak naar Almelo. Over het hele traject vanaf Zutphen bedraagt het hoogteverschil ongeveer twintig meter; sluizen in Eefde, Delden en Hengelo overbruggen dat. Rijkswaterstaat beschrijft hoe het kanaal overtollig water afvoert, maar tijdens droogte juist water uit de IJssel moet ontvangen. Dezelfde infrastructuur moet daardoor zowel transport mogelijk maken als helpen het waterpeil te regelen.

Waarom moesten de sluizen dicht?

Bescherming van kades, bodem en natuur kreeg deze zomer voorrang op scheepvaart. Dat staat in het overheidsbesluit over de sluiting vanaf 25 juli. Op het verbonden traject Almelo-De Haandrik dreigde het water onder 9,10 meter boven NAP te komen. NAP is het landelijke referentieniveau voor hoogtemetingen. Onder die grens kon de kade, die ook water tegenhoudt, verzakken. Het beschikbare water moest daarom het peil ondersteunen. Ook water oppompen voor beregening werd toen verboden. Tijdelijke pompen en minder sluisgebruik hadden onvoldoende geholpen. De beperking beschermde dus ook infrastructuur buiten de sluis waar de schepen moesten wachten.

Het kanaal is alweer beperkt open

De volledige sluiting is inmiddels gevolgd door een gedeeltelijke heropening. Rijkswaterstaat kondigde op 4 september aan dat vanaf 7 september tien schuttingen per dag mogelijk werden, tegenover vijf daarvoor. Normaal waren dat er volgens de beheerder 35 tot 40. Een schutting is één keer schepen door de sluis laten gaan. Tijdelijke pompen hielpen het kanaalpeil op orde te houden; Port of Twente bepaalde de volgorde van de schepen. Die gedateerde verruiming betekent geen volledig herstel. Rijkswaterstaat waarschuwde toen dat terugkeer naar normaal nog geruime tijd kon duren. Het NOS-vervolgonderzoek beschrijft ook op 19 september nog sterk verminderd scheepvaartverkeer.

De rivierbodem speelt ook mee

Minder regen is niet de enige oorzaak van lage waterstanden bij Eefde. Een openbaar Rijkswaterstaat-memo uit 2020 legt uit hoe uitslijting van rivierbodems stroomopwaarts de verdeling van Rijnwater over de riviertakken verandert. Daardoor kan de IJssel minder water ontvangen, ook wanneer bij Lobith evenveel Nederland binnenkomt. De onderzoekers vonden rond Eefde zelf in hun onderzochte meetperiode juist nauwelijks bodemerosie. Het knelpunt is dus niet simpelweg een steeds dieper wordende bodem direct naast het gemaal. Dit oudere memo verklaart het mechanisme; het is niet hetzelfde document als de latere onderzoeken waarop de NOS haar nieuwe bericht baseert.

Waarom helpt een natte winter niet vanzelf?

De beschikbaarheid van rivierwater verschuift tussen seizoenen. Berekeningen bij de KNMI-klimaatscenario’s uit 2023 wijzen op lagere zomerafvoeren en hogere winterafvoeren. Minder zomerregen en meer verdamping drukken de aanvoer, terwijl minder sneeuw in de Alpen ook minder smeltwater voor de zomer overlaat. In alle vier scenario’s daalt het jaarlijkse minimum van de Rijnafvoer, gemeten over zeven dagen. Voor Nederland en België is vooral de samenhang van het stroomgebied relevant: regen stroomopwaarts en warmte onderweg beïnvloeden hoeveel water overblijft. Het KNMI ziet voor de Maas in grote lijnen dezelfde richting, al reageert die rivier anders. Het gaat om scenario’s, niet om een weersverwachting voor volgende zomer.

Wat merken bedrijven ervan?

Voor zoutproducent Nobian betekende de sluiting een overstap op vrachtwagens, vertelde het bedrijf aan de NOS. Bij zijn vervoer staat één scheepslading volgens Nobian gelijk aan ongeveer vijftig vrachtwagens. Die vergelijking is geen vaste omrekenregel voor ieder binnenvaartschip, maar laat zien welke logistieke verschuiving één bedrijf moest organiseren. Port of Twente vreest verlies van vertrouwen bij klanten. Transporthoogleraar Bert van Wee verwacht volgens hetzelfde verslag geen massale verhuizing van fabrieken: die verplaats je moeilijk. Hij ziet wel aanleiding om toekomstige investeringen opnieuw te beoordelen. De gevolgen kunnen daarmee langer doorwerken dan de periode waarin een sluis beperkt open is.

Een nieuw gemaal is maar een deel van de oplossing

Ook buiten Eefde vraagt laagwater om aanpassingen in het vervoer. Deltares onderzocht binnen TRANS2 met veertien andere partijen hoe de binnenvaart betrouwbaarder kan worden. Alleen bouwen biedt volgens de onderzoekers onvoldoende antwoord: projecten duren lang, ruimte is schaars en maatregelen voor schepen kunnen botsen met natuur of waterveiligheid. Het onderzoek wijst daarom ook op vlootkeuze, logistieke planning en betere informatie. Modellen kunnen bijvoorbeeld berekenen hoeveel lading schepen bij een bepaalde rivierafvoer kunnen meenemen en hoe lang een reis duurt. Eerder weten wanneer weinig water aankomt, helpt bedrijven hun vervoer voorbereiden. Een betere pomp bij Eefde en een transportketen die met laagwater kan omgaan, vullen elkaar zo aan.