Wat is er nu besloten?

Het Openbaar Ministerie gaat een 74-jarige man uit Noord-Holland voor de rechter brengen wegens het maken van seksuele deepfakes van tientallen bekende Nederlandse vrouwen. Een OM-woordvoerder bevestigde dat op 20 september tegenover de NOS, na berichtgeving van het AD. De beslissing volgt op ruim een jaar onderzoek. De zaak kwam in maart 2024 naar buiten; tientallen vrouwen deden aangifte. Het nieuwe bericht gaat over vervolging, niet over een uitspraak van de rechter.

Wat maakt zo’n video tot een deepfake?

Een deepfake is beeld of geluid dat met kunstmatige intelligentie is gemaakt of veranderd. De politie beschrijft onder meer hoe software gezichten in bestaande video’s kan verwisselen. Bij seksuele deepfakes wordt daardoor gesuggereerd dat iemand voorkomt in intieme beelden waarvoor die persoon nooit heeft geposeerd. Het gezicht is herkenbaar, terwijl de getoonde gebeurtenis niet echt hoeft te zijn. De techniek kan ook volledig nieuwe beelden maken of een stem nabootsen. Een overtuigend uiterlijk bewijst dus niet dat een opname vastlegt wat de herkenbare persoon heeft gedaan. Dat onderscheid is essentieel wanneer zulke beelden worden doorgestuurd: je ziet mogelijk een constructie, geen registratie.

Kan een nepvideo tot een veroordeling leiden?

Dat is in een andere Nederlandse zaak al gebeurd. Op 2 november 2023 legde de rechtbank Amsterdam een 39-jarige man een taakstraf op: 180 uur, voorwaardelijk. Voor de seksuele deepfake die hij maakte en publiceerde, gebruikte hij zonder toestemming het gezicht van een presentatrice. Hij wist dat publicatie nadelig voor haar kon zijn. De rechtbank verbond voorwaarden aan de straf, waaronder voortzetting van behandeling en contact met de reclassering, die toezicht houdt op veroordeelden. Die eerdere uitspraak laat zien dat gemanipuleerd beeld strafrechtelijk kan worden aangepakt. Zij voorspelt niet welke beslissing of straf in de nu aangekondigde zaak zal volgen: het betreft een andere verdachte en andere feiten.

Waarom verdwijnt de schade niet als het beeld nep blijkt?

De aantasting zit ook in het verlies van controle over je seksuele privacy. Het OM beschrijft in zijn richtlijn over misbruik van seksueel beeldmateriaal uit 2020 dat slachtoffers zich onveilig, beschaamd of machteloos kunnen voelen. Verspreid materiaal is vaak niet met zekerheid volledig weg te krijgen, waardoor iemand er later opnieuw mee geconfronteerd kan worden. Ook maakt het OM onderscheid tussen toestemming voor het maken van beelden en toestemming voor verspreiding. Het ene geeft niet automatisch toestemming voor het andere. De mate waarin een verspreider iemand wilde benadelen zegt volgens de richtlijn bovendien niets over de daadwerkelijke impact. Die algemene uitleg geldt als achtergrond; zij stelt geen schade bij afzonderlijke betrokkenen vast.

Wat moet de rechter nog beoordelen?

De rechter beoordeelt of de verdachte het strafbare feit heeft gepleegd en welke straf of maatregel eventueel passend is. Het OM treedt op als aanklager. Volgens de uitleg van de Rechtspraak krijgt een verdachte bij vervolging voor de strafrechter een dagvaarding: daarin staan het verweten feit en de plaats en datum van de zitting. De verdachte mag zich verdedigen en heeft in beginsel recht op inzage in de processtukken. De rechter kan iemand ook vrijspreken. Daarom moeten de rollen uit elkaar worden gehouden: een beslissing van het OM om de zaak voor te leggen is geen rechterlijk oordeel over schuld. Voor betrokkenen is het een volgende stap in de procedure.

Wat kun je doen als jouw beelden rondgaan?

Offlimits adviseert om iemand in vertrouwen te nemen en bewijs te bewaren voordat je beelden rapporteert of de verspreider blokkeert. Wil je politieonderzoek, of loopt dat al, overleg dan eerst met de politie over die stappen. Zo voorkom je dat belangrijk bewijsmateriaal te snel verdwijnt. De hulplijn helpt bij het laten verwijderen van ongewilde beelden; je kunt er gratis en anoniem chatten. Ook een bewerkte foto kan volgens Offlimits dezelfde negatieve gevolgen hebben als een echte. Het misbruik is niet de schuld van de afgebeelde persoon. Krijg je beelden van iemand anders ongevraagd toegestuurd, dan geeft Offlimits een ander advies: sla ze niet op en verspreid ze niet verder. Bewijs verzamelen als betrokkene is iets anders dan een schadelijke kopie rondsturen.

Wat kan een digitale vingerafdruk tegen verspreiding doen?

StopNCII biedt volwassenen een hulpmiddel dat ook seksuele deepfakes van henzelf accepteert. Je moet zelf toegang hebben tot het betreffende beeld. Op je apparaat wordt een digitale vingerafdruk berekend: een code waarmee aangesloten platforms overeenkomend materiaal kunnen herkennen. De afbeelding zelf verlaat daarbij je apparaat niet. Platforms beoordelen gevonden overeenkomsten aan hun eigen regels. De grenzen zijn belangrijk: StopNCII werkt alleen bij deelnemende diensten, niet op het hele internet of binnen versleutelde berichtendiensten. Een aangepaste of bijgesneden versie kan bovendien buiten de herkenning vallen. Voor beelden van iemand jonger dan achttien verwijst de dienst naar Take It Down. Wie al online verspreiding ziet, moet die volgens StopNCII ook bij het betreffende platform melden. De techniek vervangt die melding dus niet.

Waar kunnen Belgische lezers terecht?

In België helpt het Instituut voor de gelijkheid van vrouwen en mannen bij ongewenst verspreide deepnudes. De organisatie kan meerderjarige betrokkenen ondersteunen bij een klacht bij de politie en bij het verwijderen van beelden. Zij kan ook helpen om verspreiding preventief tegen te gaan. Voor wie jonger is dan achttien verwijst het Instituut naar Child Focus. De hulppagina bevat daarnaast een handleiding voor het laten verwijderen van materiaal; staat een platform er niet tussen, dan kun je alsnog contact opnemen. Dat is een afzonderlijke, praktische route naast een strafzaak. Hulp vragen bij de verspreiding van jouw beelden hoeft niet te worden uitgesteld tot er een rechterlijke uitspraak is.

Verder bij de bron

Lees zelf de onderzoeken, uitleg en aankondigingen achter dit verhaal.

Bronnen en werkwijze