Die Linke en AfD leiden: wie kan nu regeren in Berlijn en het noordoosten?

Berlijn en Mecklenburg-Vorpommern stemmen op 20 september voor een ander politiek krachtenveld. Volgens de ramingen leidt Die Linke in de hoofdstad en de AfD in de noordoostelijke deelstaat. De bestaande coalities verliezen hun meerderheid. Daarmee begint de volgende vraag: wie kan samen regeren? Dit artikel duidt de verkiezingsavond; de grafieken tonen expliciet gedateerde ramingen, geen definitieve uitslagen.

In het noordoosten blijft de strijd om regeringsmacht open

In de ARD-raming van 20.13 uur staat de AfD op 37,9 procent, tegenover 35,7 voor de SPD van premier Manuela Schwesig. De CDU balanceert met 5,0 procent op de kiesdrempel; BSW staat op 4,9. De AfD wil regeren, maar heeft geen eigen meerderheid en de andere partijen sluiten samenwerking uit. Schwesig kan proberen met Die Linke en de Groenen een regering te vormen. Of zo’n combinatie voldoende zetels krijgt, hangt mede af van de partijen rond de drempel. Een voorsprong in stemmen is daardoor iets anders dan een beschikbare coalitie.

Berlijn: wonen wordt ook een coalitievraag

Die Linke staat volgens de ARD om 20.18 uur op 25,3 procent in Berlijn. De CDU volgt met 19,1 procent, ruim onder haar resultaat van 2023. Linke-lijsttrekker Elif Eralp wil spreken met de Groenen en SPD. Haar campagne draaide sterk om wonen; zij wil grote particuliere woningbedrijven in gemeenschappelijk eigendom brengen. Juist daartegen bestaan bij de SPD grote bezwaren. Een gezamenlijke meerderheid zou dus nog geen overeenstemming over het woonbeleid betekenen. Ook de Groenen verliezen stemmen, maar kunnen belangrijk worden voor een nieuwe regering. BSW staat in deze raming precies op 5,0 procent.

Waarom een paar tienden veel kunnen veranderen

De kiescommissie van Mecklenburg-Vorpommern legt uit dat kiezers twee afzonderlijke stemmen hebben. Met de eerste kiezen zij een kandidaat in hun kiesdistrict; met de tweede een partijlijst. Die tweede stem bepaalt de verhouding tussen de partijen in het parlement. Partijen onder vijf procent tellen bij die berekening niet mee. Wie een district rechtstreeks wint, behoudt wel zijn mandaat. Er zijn 36 van zulke directe zetels. Wint een partij er meer dan haar aandeel aan partijstemmen oplevert, dan houdt zij die extra zetels; andere partijen krijgen compensatiezetels om de verhouding te herstellen. Het parlement kan daardoor groter worden dan de wettelijke basis van 71 leden. Voor een coalitie telt uiteindelijk een meerderheid van zetels. Een optelsom van de ruwe percentages in een avondgrafiek is daarvoor onvoldoende.

Jonge Berlijners beslissen dit keer mee

In Berlijn mogen zestien- en zeventienjarigen voor het eerst ook voor het Abgeordnetenhaus stemmen. Daarvoor gelden onder meer de Duitse nationaliteit en minimaal drie maanden wonen of gewoonlijk verblijven in Berlijn. Het is geen stemming die automatisch openstaat voor elke Nederlandse of Belgische student die er woont. Berlijn is tegelijk stad en deelstaat: het parlement besluit over wetgeving en begroting, kiest de regerend burgemeester en controleert het bestuur. Onderwijs, wonen en openbaar vervoer horen bij de onderwerpen waarover het beslist. Ook Berlijn kent twee stemmen en een kiesdrempel van vijf procent. Er is een belangrijke uitzondering: één rechtstreeks gewonnen district kan een partij toegang geven tot de verdeling volgens haar partijstemmen. Die regel verschilt van een simpele landelijke drempel. Kijk bij de regeringsvorming daarom naar de uiteindelijke zetelverdeling én het toepasselijke kiesstelsel.

Onvrede met Merz verklaart niet alles

ARD-analist Jörg Schönenborn ziet veel onvrede met de bondsregering: 59 procent van de ondervraagden in Mecklenburg-Vorpommern en 53 procent in Berlijn vindt dat zij een afstraffing verdient. Maar hij wijst ook op plaatselijke kwesties, vooral de woningnood in Berlijn. Zijn analyse onderscheidt bovendien een rekenkundige meerderheid van politieke overeenstemming. Een meerderheid op papier is nog geen gesloten regeerakkoord.

De eerste reacties laten ruimte voor onderhandelingen

In de eigen verslaggeving van ZDF zegt CDU-secretaris-generaal Franziska Hoppermann dat de partijtop en de deelstaatpremiers de hervormingskoers steunen. Zij verwacht dat Merz bondskanselier blijft. Dat is een politieke verklaring van zijn partij, geen garantie over de komende weken. ZDF sprak ook de Berliner Mieterverein: de huurdersorganisatie ziet in de uitslag een verwachting van verandering in de huisvesting en wil betaalbaar wonen centraal in de coalitiegesprekken. Die reactie maakt duidelijk welk concreet dossier achter de verkiezingspercentages ligt. De organisatie vertegenwoordigt daarbij een belang; haar uitleg is geen meting van de motieven van iedere kiezer. De onderhandelingen moeten uitwijzen welke woonmaatregelen verschillende partijen samen willen dragen.

Waarom dit Merz niet rechtstreeks uit zijn ambt zet

De bondskanselier wordt gekozen door de Bondsdag, het nationale parlement. Volgens de officiële uitleg gebeurt dat bij geheime stemming, op voordracht van de bondspresident, met een absolute meerderheid. Een verkiezing voor een deelstaatparlement is geen nieuwe kanseliersverkiezing. Ook voor het wegsturen van een kanselier bestaat een afzonderlijke procedure: het constructieve wantrouwensvotum. De Bondsdag moet dan met een meerderheid van al zijn leden een opvolger kiezen en de bondspresident vragen de wissel uit te voeren. Politieke druk na slechte verkiezingsresultaten kan groot zijn, maar verandert die bevoegdheidsverdeling niet. Voor Nederlandse en Belgische lezers is dat onderscheid essentieel bij berichten over een mogelijke regeringscrisis in Duitsland.

De doorwerking loopt ook via de Bondsraad

De deelstaatregeringen hebben daarnaast invloed op nationale wetgeving via de Bondsraad. Mecklenburg-Vorpommern heeft daar drie stemmen, die zijn regering gezamenlijk uitbrengt. Ze worden dus niet naar rato van de verkiezingspercentages verdeeld over AfD, SPD en andere partijen. Een andere coalitie kan veranderen welk standpunt de deelstaat inneemt, maar daarvoor is eerst duidelijkheid over die coalitie nodig. De regering publiceert haar stemgedrag na vergaderingen zelf, omdat de Bondsraad alleen de gezamenlijke uitkomst vastlegt. Wie de gevolgen van deze verkiezingsavond wil volgen, kan daarom later ook naar concrete stemmingen kijken: daar wordt zichtbaar hoe regionale regeringsvorming doorwerkt in landelijke besluiten.