Acht gemeenten verkennen alternatief voor Microsoft-werkplek

Acht Nederlandse gemeenten onderzoeken inmiddels een werkplek die minder afhankelijk moet zijn van Microsoft. Dat melden de ontwikkelaars van het overheidsproject DAWO in gesprekken die Tweakers op 24 september publiceerde. In april waren nog vier deelnemende gemeenten bekend. Het gaat om kleine proeven, niet om een besluit om morgen overal Windows en Office te vervangen. Toch raakt de inzet meer mensen dan alleen ambtenaren: gemeenten bewaren gegevens en leveren diensten waarop inwoners moeten kunnen vertrouwen, ook als een leverancier uitvalt of voorwaarden verandert.

De oorspronkelijke proef begon volgens de Vereniging van Nederlandse Gemeenten met ’s-Hertogenbosch, Zaanstad, Ede en Amsterdam en loopt tot eind 2026. Tweakers meldt nu acht deelnemende gemeenten via de VNG; de vier extra namen en hun ervaringen zijn nog niet openbaar. Wie bij de gemeente werkt, krijgt dus niet automatisch een andere laptop. Ook voor inwoners verandert de website of het loket door deze verkenning nog niet. De gemelde proef betreft Nederlandse gemeenten; over Belgische deelnemers is niets bekend. Het nieuwe feit is de grotere belangstelling en de zichtbare praktijkervaring, niet een landelijke lancering.

DAWO staat voor een digitale, zelfstandig te beheren overheidswerkplek. De openbaar gemaakte blauwdruk van Binnenlandse Zaken gebruikt een aangepaste versie van Linux voor de laptop. Daarbovenop komen losse onderdelen voor bestanden, samenwerken, aanmelden en beheer. MijnBureau moet bijvoorbeeld documenten samen bewerken, bestanden delen en chat of videovergaderen mogelijk maken. Een ambtenaar kan zich dan in beginsel met collega’s blijven afspreken en stukken maken, zonder dat alle onderdelen van één buitenlandse leverancier hoeven te komen. Welke combinatie in een gemeente echt prettig werkt, moet de proef nog uitwijzen.

Dat verschil is makkelijker te begrijpen met een gewone werkdag. Een medewerker maakt een verslag, deelt het met een collega en zoekt een afspraak terug. In een bestaande Microsoft-omgeving sluiten Word, opslag en communicatie vaak direct op elkaar aan. Microsoft beschrijft die bundeling ook in zijn huidige zakelijke aanbod. DAWO probeert zulke taken met vervangbare onderdelen aan te bieden. Dat klinkt vrijer, maar een ontbrekende koppeling of anders opgemaakt document kan iemands werk juist vertragen. De twee tekeningen hieronder verbeelden het idee van één bundel tegenover losse onderdelen; het zijn geen schermbeelden of testresultaten.

Meer zeggenschap zit niet in het woord Linux alleen. De overheid kan gepubliceerde broncode laten controleren en een onderdeel vervangen zonder noodzakelijk de hele werkplek af te danken. Dat maakt het makkelijker om over hosting, toegang en verdere ontwikkeling zelf afspraken te maken. Maar open broncode garandeert niet dat gegevens veilig zijn of uitsluitend in Nederland blijven. Daarvoor tellen de feitelijke beheerder, opslagplaats, onderaannemers en contracten. Zelfs als een systeem op een Nederlandse laptop draait, kunnen gekoppelde diensten elders worden geleverd. Ons EU-first-oordeel hangt daarom van de hele keten af.

Ook de rekening verschuift. Bij een commerciële bundel betaalt een organisatie voor licenties en dienstverlening; bij een zelf te beheren alternatief blijven salarissen voor beheerders, ondersteuning, beveiliging en servers nodig. De ontwikkelaars vertellen Tweakers dat ze in de proeven oude laptops gebruiken. Dat kan nieuwe hardware uitsparen, maar levert nog geen bewezen totaalbesparing op. Zonder een openbare vergelijking van dezelfde taken, aantallen gebruikers, beheeruren en contractvoorwaarden is een prijskaartje van Microsoft naast DAWO zetten misleidend. Goedkoper is mogelijk, maar niet aangetoond.

Eerst bewijzen dat het werkt

De moeilijkste test is waarschijnlijk niet of een laptop opstart, maar of een medewerker er zonder extra omwegen zijn werk mee kan doen. Werken documenten goed samen met andere overheden? Krijgt iemand tijdig hulp bij een probleem? En blijven bestaande gemeentelijke systemen bereikbaar? De VNG zegt juist zulke gebruikservaringen en koppelingen tot eind 2026 te onderzoeken. De projectontwikkelaars noemen volgens Tweakers nog geen vaste datum voor brede invoering; zij hopen op een eerste grote versie in 2027. Die hoop is geen toezegging aan iedere gemeente.

De wens voor een uitweg past bij de koers van het kabinet. Sinds juli moeten Rijksorganisaties bij belangrijke clouddiensten nadenken over een plan om te vertrekken als een leverancier wegvalt. Gemeenten vallen niet automatisch onder precies dezelfde regel, maar hebben hetzelfde praktische probleem: publieke dienstverlening moet doorgaan. Een vervangbare werkplek kan helpen om onderhandelingen minder afhankelijk van één partij te maken. Tegelijk wordt de overheid zelf verantwoordelijker voor onderhoud en deskundige mensen. Dat is een echte ruil, geen kosteloze bevrijding van technologiebedrijven.

Onze afweging: de uitbreiding van vier naar acht gemeentelijke verkenningen is een serieus signaal dat een Europees alternatief meer is dan een slogan. De proef verdient ruimte, mits medewerkers en inwoners geen slechtere dienstverlening krijgen. De maatstaf is niet of elk Microsoft-icoon verdwijnt, maar of de overheid een werkende keuze heeft wanneer prijs, toegang of voorwaarden veranderen. Publiceer na de proef hoeveel mensen ermee werkten, wat fout ging, wat het beheer kostte en welke leveranciers nog nodig waren. Pas dan is te beoordelen of DAWO een volwaardige uitweg wordt.